Je moet niet alleen plaatjes kijken, je moet bij de gebouwen van Palladio naar binnen. Zijn meesterwerken moet je zien en betreden om de magie te voelen. ‘Er is iets waarlijk goddelijks in zijn constructies´, noteerde Goethe tijdens zijn bezoek aan Vicenza. Hij vergeleek de impact van de 16de-eeuwse architect met de kracht van een groot dichter ´die uit waarheid en leugen een derde dimensie vormt en ons betovert.’
Vicenza is het hart van Palladio-land. Architect Andrea Palladio (1508-1580) drukt nog altijd een stevige stempel op dit Noord-Italiaanse stadje. Het telt maar liefst 23 gebouwen van de renaissance-architect. Er uit springen: Basilica Palladiana, Palazzo del Capitaniato en Loggia del Capitano rond Piazza dei Signori, en natuurlijk Teatro Olimpico. Allemaal even prachtig en indrukwekkend. Niet voor niets staat Vicenza op de UNESCO-Werelderfgoedlijst.
Schoonheid
Op zijn zestiende kwam Palladio naar Vicenza om als metselaar geld te verdienen. Uiteindelijk groeide hij hier uit tot de bekendste architect van de zestiende eeuw. In zijn werk zocht hij naar harmonie, symmetrie en evenwicht, vaak geïnspireerd door de klassieke oudheid. Een gebouw moest voor hem niet alleen praktisch zijn, maar ook schoonheid uitstralen en de tand des tijds kunnen doorstaan. De opkomst van de textielhandel betekende de bloei van de regio Veneto. Palladio kreeg te maken met welgestelde kooplieden die behoefte hadden aan landhuizen. Hij was als architect de juiste man op de juiste plek op het juiste moment.
Palladio is nog steeds invloedrijk; hele generaties architecten heeft hij geïnspireerd. Zelfs wie nog nooit van hem heeft gehoord, kent vast en zeker zijn navolgers. Denk aan het Mauritshuis in Den Haag, St Paul´s Cathedral in Londen, het Witte Huis in Washington. Menig architect borduurde voort op de grammatica van de grote meester. Zijn I quattro libri dell’architettura (De vier boeken over architectuur) uit 1570 droeg daar ongetwijfeld aan bij. In deze verhandeling – door sommigen de bijbel genoemd – geeft Palladio een systematische beschrijving van zijn ontwerpregels en -principes, met voorbeelden van gevels en plattegronden.
Gulden snede
Zoals schilders zochten naar de gulden snede, en dachten dat de volmaakte natuur een mathematische logica hanteert die voor de mens onbewust herkenbaar is, zo had Palladio een heilig geloof in symmetrie en de divinia proportio, de ideale maatverhouding. In een van zijn geschriften definieerde hij schoonheid ‘als correspondentie van het geheel tot alle onderdelen, van de onderdelen tot elkaar en van de onderdelen tot het geheel’. Volgens hem wordt het oog meer gestreeld door een vierkante ruimte of een kamer van 2 bij 3 of 3 bij 4, dan een vertrek met willekeurige afmetingen. Want zoals hij het verwoordde: ‘De proporties van de stem zijn harmonieën voor het oor, die van de afmetingen zijn harmonieën voor de ogen.´ Poeh, poeh, hoor ik u denken. Maar ik ben om. Als je je in Palladio’s gebouwen begeeft, voel je het echt.
Goede vraag
Palazzo Barbara da Porto is door Palladio ontworpen en gebouwd rond 1570 en nu als museum geheel aan hem gewijd. Heeft de grote meester ook nagedacht over de wc? Ik vraag het aan een museummedewerker. Ze moet lachen, maar complimenteert me vervolgens: ze vindt het een goede vraag. Ze vertelt dat Palladio niet expliciet over het toilet heeft geschreven, maar zijn algemene ontwerpprincipes – symmetrie, harmonie en perfecte verhoudingen – natuurlijk gelden voor alle ruimtes, dus ook voor de toiletruimte.
De volgende dag bezoek ik Villa Rotonda, een half uurtje wandelen van Vicenza. Kenners beweren dat de hand van de grote meester in deze villa uit 1566 het meest zichtbaar en voelbaar is.
De villa´s op het platteland boden in de 16de-eeuw ontsnapping aan de hitte en drukte van de steden. Ook was het een plek voor contemplatie en rust. Bovendien toonden de villa´s de rijkdom en sociale status van de families.
Fresco’s
Villa Rotonda staat op een heuvel met een prachtig uitzicht. Het gebouw is – van buiten en van binnen – perfect symmetrisch. Om de schoonheid in volle omvang te beleven, moet je eromheen lopen. Het vierkante gebouw heeft vier identieke gevels met elk een trap, zes Ionische zuilen en er boven een fronton. Binnen wordt de plattegrond gekenmerkt door een centrale, ronde hal met een koepel.
De koepel is beschilderd met fresco’s. De wandtapijten die de 16de-eeuwse paleismuren in Venetië bedekten en ‘s winters zorgden voor isolatie, waren in de villa’s op het platteland in de zomer niet nodig. Fresco’s waren de oplossing. In Villa Rotonda kijk je je ogen uit. Er valt veel schoons te bewonderen. Je zou er bijna een stijve nek van krijgen.
Maar waar is de wc? Ik vraag het een suppoost. Waar situeerde Palladio het toilet in zijn ontwerp? Hij begrijpt me niet en verwijst me naar het publieke toilet aan het begin van de oprijlaan bij de billetterie.
Elegantie
Ik besluit het er bij te laten en mijn speurtocht naar de ware Palladiaanse wc op te geven. Wat meespeelt is dat ik de dag daarvoor opgesloten zat op het toilet in een Palladio-kerk. Deze wc was zeker geen ontwerp van Palladio, maar van veel latere datum. Bij de 16de-eeuwse meester gaan in al zijn ontwerpen functionaliteit en elegantie immers hand en hand, hier was dat ver te zoeken. Wel trof ik nog een pleeborstel in een wijwatervat aan. Maar dat was het dan ook wel, wat betreft elegantie. Ook op de functionaliteit van de wc viel – nadat ik een kwartier gevangen heb gezeten in een veel te kleine ruimte – heel wat af te dingen.
Ondanks alle schoonheid die ik in de regio Veneto aantref, constateer ik tot mijn grote droefenis dat het blijft sukkelen met die wc´s, zelfs hier in Palladio-land.
Met dank aan Allard Jolles, mijn oud-collega bij de gemeente Amsterdam. Hij bracht me als eerste in contact met het werk van Palladio. Hoe graag had ik hem nog eens willen raadplegen, en me willen laven aan zijn enthousiasme en al zijn architectuur-historische kennis. Veel te vroeg moeten we hem missen.
Mijn blogpost in je mail ontvangen?
Natuurlijk wil ik graag mijn blogs met je delen. Een toiletblogger bestaat immers vooral bij de gratie van de lezer. Om mijn blog automatisch in je mailbox te ontvangen, meld je dan hier aan. Handig voor jou en leuk voor mij.
Altijd weer leuk en interessant om te lezen.
hoi Leo,
dit valt me toch tegen van je. Je belooft de lezer bij te praten over de wc’s van Palladio, en uiteindelijk heb je er niet een gezien, en wij, de lezers, dus ook niet. Blij maken met een dooie mus, heet dat toch.
Voor de rest, veel lof voor je blog.
groet, marty